गुजरात राज्यातील टोकरपाडा येथे शाळेत जाणारा प्रेम हा मुलगा आणि त्याची लहान बहीण महाराष्ट्रातील कहांडोळपाडा (खो.) येथून दररोज पार नदी ओलांडून शाळेत जातात. शिक्षणाची ओढ आणि भविष्य घडविण्याची जिद्द असलेल्या या चिमुकल्या भावंडांचा शाळेपर्यंतचा प्रवास मात्र अत्यंत धोकादायक आहे.
प्रेमचे वडील मजुरीच्या कामानिमित्त बाहेरगावी गेले आहेत. त्यामुळे दररोज त्यांचे आजोबा दोन्ही भावंडांना नदी पार करून देतात. मात्र, एका दिवशी कामामुळे आजोबांना येण्यास उशीर झाला. शाळेत जाण्यासाठी वाट पाहत बसण्याऐवजी दोन्ही भावंडांनी स्वतःच नदी ओलांडून कहांडोळपाडा येथे पोहोचण्याचा मार्ग धरला. नदीपात्रातील दगड-गोट्यांमधून मार्ग काढणाऱ्या या चिमुकल्यांचे छायाचित्र सीमावर्ती भागातील कठोर वास्तव अधोरेखित करते.
शिक्षणाचा ध्यास मोठा; पण सुरक्षिततेचे काय?
आजच्या आधुनिक काळात विद्यार्थ्यांना शाळेत जाण्यासाठी सुरक्षित रस्ते, पूल आणि वाहतुकीच्या सुविधा मिळणे अपेक्षित आहे. मात्र, सीमावर्ती भागातील या चिमुकल्यांना शिक्षणासाठी नदीच्या पाण्यातून आणि दगड-गोट्यांतून मार्ग काढावा लागत आहे. पावसाळ्यात नदीच्या पाण्याची पातळी वाढल्यास परिस्थिती आणखी धोकादायक होऊ शकते.
आजोबा दररोज मुलांना नदी पार करून देतात; परंतु एखाद्या दिवशी त्यांना उशीर झाला किंवा नदीला पूर आला, तर या विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेची जबाबदारी कोण घेणार? हा प्रश्न केवळ एका कुटुंबाचा नसून संपूर्ण सीमावर्ती भागातील मूलभूत सुविधांशी संबंधित आहे.
सीमावर्ती वाड्या-पाड्यांच्या विकासाकडे लक्ष देण्याची गरज
खोबळा परिसरातील कहांडोळपाडा आणि लगतच्या वाड्या-पाड्यांमध्ये रस्ते, पूल, शिक्षण, आरोग्य आणि वाहतूक यांसारख्या मूलभूत सुविधांचा प्रश्न गांभीर्याने घेण्याची गरज आहे. विद्यार्थ्यांना सुरक्षितपणे शाळेत जाता यावे, यासाठी संबंधित ग्रामपंचायत, जिल्हा परिषद, शिक्षण विभाग आणि प्रशासनाने प्रत्यक्ष पाहणी करून कायमस्वरूपी उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.
या भागातील मुलांनाही इतर विद्यार्थ्यांप्रमाणे सुरक्षित वातावरणात शिक्षण घेण्याचा हक्क आहे. सीमावर्ती भागात राहतात म्हणून त्यांच्या वाट्याला धोकादायक प्रवास आणि सुविधांचा अभाव यावा, ही निश्चितच चिंतेची बाब आहे.
पाठीवर दप्तर, डोळ्यांत भविष्याची स्वप्ने आणि पायाखाली नदीपात्रातील दगड! प्रेम आणि त्याच्या लहान बहिणीचा हा रोजचा संघर्ष प्रशासनापर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे. या चिमुकल्यांना शिक्षणासाठी नदीशी झुंज द्यावी लागू नये, यासाठी सुरक्षित पूल किंवा योग्य पर्यायी मार्गाची व्यवस्था कधी होणार, हा प्रश्न आता उपस्थित होत आहे.
ही केवळ दोन भावंडांची कहाणी नाही; तर सीमावर्ती भागातील विकास, शिक्षणाचा हक्क आणि बालसुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर आणणारे वास्तव आहे.