या ध्येयपरिवर्तनातूनच त्यांच्या मनात आदिवासींच्या हक्कांसाठी झगडण्याची ज्योत प्रज्वलित झाली. त्या काळात ब्रिटिश सरकार तसेच स्थानिक जमीनदार, ठाकुर, दिकू (परकीय) यांच्या अन्यायकारी जुलमामुळे आदिवासी समाज भूमिहीन, बेघर व शोषित बनला होता. ‘बेथ बेगार’, जबरदस्तीची कामे, कररूपी दडपशाही आणि धर्मपरिवर्तन यामुळे जनजीवन उध्वस्त होत होते. हे सगळे पाहून बिरसाच्या मनात बंडाची सुरुवात झाली.
१८९० ते १८९५ हा कालावधी बिरसाच्या अध्यात्मिक आणि सामाजिक जागृतीचा सुवर्णकाळ होता. त्यांनी लोकांना स्वच्छता, शिक्षण, मद्यत्याग, एकोपा आणि सानातन आदिवासी जीवनशैलीचे महत्त्व पटवून दिले. या शिकवणीतूनच त्यांना ‘धरती आबा’ म्हणजे मातीतून जन्मलेला पिता असे मानले जाऊ लागले. त्यांनी ‘अबुआ दिशुम, अबुआ राज’ म्हणजे आपली भूमी, आपले राज हा नारा दिला. हा नारा म्हणजे केवळ घोषवाक्य नव्हे, तर आदिवासी स्वशासनाच्या संकल्पनेची पहिली सार्वजनिक घोषणा होती.
१८९५ नंतर बिरसाने खुल्या स्वरूपाचा लढा उभारला. ‘उलगुलान’ किंवा महान बंड म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या आंदोलनाचे नेतृत्व अरुणोदयासारखे उजळून दिसले. उलगुलान म्हणजे केवळ ब्रिटिशांविरुद्धचे बंड नव्हते; ते सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक अन्यायाविरुद्धचे सर्वंकष युद्ध होते. हजारो तरुण-तरुणींनी बिरसाच्या मागे उभे राहून जंगल, जमीन आणि जिवनशैलीच्या संरक्षणासाठी रणशिंग फुंकले.
सन १८९९–१९०० च्या दरम्यान उलगुलान चरमसीमेवर पोहोचला. ब्रिटिशांना हा तरुण नेता आणि त्याचे अनुयायी मोठा धोका वाटू लागले. शेवटी ३ फेब्रुवारी १९०० रोजी जमशेदपूरजवळील डोमबारी बुरु आणि नंतर चक्रधरपूरच्या जंगलात बिरसा आणि त्यांच्या काही सहकाऱ्यांना ब्रिटिशांनी अटक केली. तुरुंगात त्यांच्यावर अमानवी अत्याचार झाले. तरीही त्यांचा आत्मविश्वास, आत्मसन्मान आणि लोकांवरील प्रेम अबाधित राहिले. अखेरीस ९ जून १९०० रोजी रांची कारागृहात अवघ्या २५व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या मृत्यूबाबत अनेक शंका उपस्थित होतात; अधिकृत नोंदीत ‘कॉलरा’ कारण दिले असले तरी त्याला पुरावे कमी आहेत.
बिरसा मुंडांच्या बलिदानानंतरही त्यांचे आंदोलन थांबले नाही. त्यांच्या लढ्यामुळे ब्रिटिश सरकारला ‘छोटानागपूर टेनन्सी अॅक्ट – १९०८’ लागू करावा लागला, ज्यामुळे आदिवासींची जमीन गैर-आदिवासींना विकणे कायद्याने प्रतिबंधित झाले. हा कायदा आजही त्यांच्या संघर्षाचे सर्वात मोठे यश मानला जातो. आदिवासींचे जमीन, जंगल, पाणी हक्क याबाबतची आधुनिक चळवळ बिरसाच्याच वारशातून प्रेरणा घेते.
आजही झारखंडसह संपूर्ण देशात बिरसा मुंडा यांना ‘भगवान’ मानून पूजले जाते. १५ नोव्हेंबर हा दिवस ‘जनजातीय गौरव दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो. बिरसाचे जीवन हे एका सामान्य आदिवासी युवकाने समर्पण, संघर्ष आणि नेतृत्व यांच्या जोरावर उभा केलेला स्वाभिमानाचा इतिहास आहे. त्यांचे विचार आजही आदिवासी समाजाला दिशा देतात.जमीन वाचवा, संस्कृती जपा, आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहा. यावेळी लोकनियुक्त सरपंच दिलीप राऊत, यांच्या हस्ते ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले अभ्यासिकेचे उद्घाटन करण्यात आले ग्रामसेवक, कैलास गावित पोलीस पाटील, दौलत देशमुख ग्रामरोजगार धर्मराज देशमुख, विजय देशमुख जयराम भोये शिपाई भागवत देशमुख बाबा युवराज देशमुख शिक्षक वृंद, अंगणवाडी सेविका मदत निस आशा सेविका इत्यादी उपस्थित होते